Orchideeën worden vaak als de heilige graal in het plantenrijk gezien. Dat komt omdat ze (in ieder geval bij ons) nogal kieskeurig zijn. Groeien er orchideeën, dan weet je wel dat het goed zit met de natuur en dat er veel meer bijzonderheden te vinden zullen zijn. Verdwijnen de orchideeën, dan is dat het teken dat er iets aan de hand is. In ons land is dat vaak verrijking van de bodem vanuit de landbouw, waardoor algemenere, sneller groeiende soorten de orchideeën verdringen, maar ook waardoor bodemschimmels sterven. Orchideeën leven samen met dergelijke schimmels. Zonder die schimmels simpelweg geen orchideeën. Daarnaast speelt ook de klimaatverandering een grote rol …
Bij een boek over planten gaat het vaak over het herkennen van de soorten en de geografische verspreiding ervan. Uiteraard vind je dat ook in dit boek terug, maar dit boek is meer dan dat. Veel meer. Zoals de veranderingen van de orchideeënflora in de afgelopen 150 jaar. Dit zegt, zoals al aangegeven, veel over de Nederlandse natuur. Tot en met 1950 waren er 38 orchideeënsoorten bekend in Nederland, nu zijn er dat nog 35. Witte muggenorchis, rood bosvogeltje, wantsenorchis, koraalwortel, zomerschroeforchis en aangebrande orchis verdwenen uit onze natuur. Er verschenen ook nieuwe soorten: aapjesorchis, kleine keverorchis, dennenorchis, grote rietorchis, ijle moerasorchis, steenrode orchis, lange tongorchis, vrouwenschoentje, glansschroeforchis en hyacintorchis. Het rood bosvogeltje keerde terug. De oplettende lezer ziet dat het aantal nieuwe soorten groter is dan het aantal verdwenen soorten, terwijl we toch van 38 naar 35 soorten waren gegaan. De meeste nieuwkomers worden niet meegeteld, omdat het sterke vermoeden bestaat dat de mens de soort al dan niet opzettelijk in de natuur geïntroduceerd heeft… De achteruitgang van het aantal soorten lijkt beperkt, maar dat zegt niets over de werkelijke aantallen. Dan ontstaat een totaal ander, veel dramatischer beeld. Harlekijn, veenmosorchis en groenknolorchis verdwenen bijvoorbeeld grotendeels uit het binnenland en houden nog stand in een beperkt aantal gebieden, vaak in de duinen en enkele veengebieden. De bijenorchis is dan juist weer een soort waarmee het goed gaat door het opwarmende klimaat.
In het boek is er ook veel aandacht over de biologie van orchideeën (wat maakt een orchidee tot een orchidee?), de ecologie (levenscyclus, bestuiving, samenleving met schimmels) en de 32 verschillende biotopen waar je orchideeën kunt vinden.
Het grootste deel (3/4) van het boek is echter gewijd aan de orchideeën zelf. Dat begint uiteraard eerst met een correcte determinatie. In de orchideeënwereld is dat lang nog niet zo eenvoudig. Niet alleen omdat veel soorten op elkaar lijken, maar ook omdat de soorten gemakkelijk met elkaar kruisen en er daardoor allerlei overgangsvormen (‘hybriden’) ontstaan. Wereldwijd zijn er meer dan 29.000 soorten bekend, in Europa ruim 300, waarvan er slechts 50-60 in Nederland. Hoe moeilijk het is, tonen de auteurs van het boek aan met een gedetailleerd verhaal over de purperrode orchis. Volgens Kreutz en Dekker is dit een soort die op Schiermonnikoog voorkomt en overgewaaid is uit Denemarken, maar de auteurs van Orchideeën in Nederland betwijfelen dat en vermoeden dat het om kruisingen gaat… De determinatiesleutels in dit boek gaan verder dan in welk boek ook (zoals de bladpunt en vorm van de huidmondjes), om een zo zeker mogelijke determinatie te verkrijgen.
De beschrijving van de soorten zelf is een visueel feestje. Ongelooflijk veel foto’s tonen de plant in detail, van bloem en blad tot de verwelkte plantenresten en de plant in zijn biotoop. In detail worden daarbij ook de bestuiving, de mycorrhiza (schimmels), de ondergrondse delen, de levenscyclus en het biotoop beschreven. Infographics tonen niet alleen het voorkomen van de soort, maar ook de populatieontwikkeling door de jaren heen. De auteurs geven ook voor iedere soort suggesties voor het beheer.
Bosorchis
In mijn Zweedse tuin groeien veel bijzondere planten, waaronder ook een aantal orchideeën, zoals de bosorchis. Daarom leuk om die even als voorbeeld uit te lichten.
De bosorchis bloeit van begin mei tot medio juni, de vrucht kun je aansluitend aantreffen tot en met medio augustus. De bladontplooiing is vrij laat, vanaf eind maart kondigt de bosorchis zich aan. De bloem is lichtroze met een donkerroze honingmerk. Het onderscheidende kenmerk is de lip. Die is duidelijk drielobbig; de zijlobben lijken relatief smal door de diepe insnijding van de middenlob. De middenlob heeft altijd een puntig uiteinde en is vaak aan de basis even breed als een zijlob, en steekt vaak voorbij de zijlobben. Het blad is ovaal tot langwerpig, met de grootste breedte in de helft van het blad van midden tot uiteinde. Er zijn vaak grote ovale of ellipsvormige vlekken aanwezig, al komen ook ongevlekte exemplaren voor. Een deel van de bladeren heeft een afgestopt uiteinde (dus niet spits).
De bosorchis wordt bestoven door diverse soorten hommels, honingbijen en kevers. Hommelsoorten zijn onder andere steenhommel, akkerhommel, weidehommel en aardhommel (Claessens & Kleynen, 2011; eigen onderzoek auteurs 2012-2023). De soort heeft verschillende bestuivers, afhankelijk van het biotoop. In graslanden wordt de soort voornamelijk bestoven door hommels, terwijl in meer beschaduwde biotopen, zoals bosranden, kevers een groter aandeel hebben in de bestuiving.
De bosorchis komt voor in een groot aantal biotopen, zoals zandplaten, duinvalleien, vochtige schrale graslanden, bossen met een zavel- of kleibodem, bosranden en open hellingbossen.
De bosorchis komt in nagenoeg in geheel Europa en noordelijk Azië voor. In Nederland komt de soort verspreid over geheel Nederland voor, doch met duidelijke concentraties in Zuid-Limburg, de kust en oostelijk Flevoland. De exacte verspreiding is onzeker door het ontbreken van gedetailleerde informatie, omdat de soort sterk lijkt op de gevlekte orchis of kruisingen daarvan met de bosorchis. De bosorchis is niet bedreigd.
Meesterwerk
Het monnikenwerk van de vier auteurs (Mark Meijrink, Eric Hartgers, Mark Engels en Theo Muusse) heeft geresulteerd in een meesterwerk. Alle kennis over de Nederlandse orchideeën hebben zij daadwerkelijk bijeengebracht in deze ware stoeptegel. De prachtige foto’s en zeer gedetailleerde info zullen menig natuurliefhebber en fotograaf beslist aanspreken. Een completer boekwerk is er niet en wordt vermoedelijk ook nooit meer gemaakt.
Als ik dan toch één kleine kanttekening mag maken: het boek is behoorlijk overweldigend. Iedere centimeter van het papier is benut. Ook in de foto’s staan vaak weer tekstjes, aanwijzingen of inzetjes. Uiteraard snap ik het doel, maar daardoor komt alle info wel op je af. Iets meer rust en ademruimte waren soms best lekker geweest.
Het is maar een klein puntje. Als je daar niet gevoelig voor bent, krijg je dus maximaal waar voor je geld. Meer dan van harte aanbevolen dus!
Pagina’s: bijna 900
Formaat: 22 x 28 cm
Uitgever: KNNV Uitgeverij
Prijs: € 99,95
Van de moeraswespenorchis tot de bijenorchis: de Nederlandse natuur herbergt een verrassende rijkdom aan wilde orchideeën. Met het grensverleggende boek Orchideeën in Nederland ontdek je precies waar, wanneer en hoe je deze zeldzame bloemen kunt vinden. Met schitterende fotografie, actuele verspreidingskaarten en heldere soortbeschrijvingen is dit de ultieme gids voor in het veld én op de leestafel. Verrijk je kennis en beleef de natuur nog intenser. Reserveer jouw exemplaar direct en ontvang het e-book Bloemen in detail cadeau!
