Tutorial: hoe werkt een polarisatiefilter?

Hollandse luchten, diep donkerblauwe met witte schapenwolkjes, ondanks dat we geen zomer hebben worden we hier op dit moment aan alle kanten op getrakteerd. Landschapsfotografen smullen van dit weer waarbij de wolkenmassa’s dramatiek aan het beeld kunnen toevoegen. Althans, ik smul er van. En speciaal voor ons landschapssmulpapen heeft de fotografie een geweldige filter, de polarisatiefilter. Deze al oude filter zit in nog veel te weinig fototassen, bij mij zit hij bijna standaard vastgeroest aan mijn groothoeklens. Wat doet deze geweldige filter en hoe moet je ermee werken. Hopelijk ben jij na het lezen van mijn polarisatiekruistocht net zo enthousiast als ik. In deze driedelige serie over filters in de (landschaps)fotografie behandel ik de komende weken de grijsverloop- of gradiëntfilter en de grijsfilter.
polarisatiefilter
De polarisatiefilter maakt combinaties van reflecties in het water en het kijken door het wateroppervlak heen mogelijk. Fotograaf: Johan van der Wielen

Circulaire polarisatiefilter

… zo heet deze veel gebruikte filter eigenlijk officieel. Omdat de tegenhanger, de lineaire polarisatiefilter, eigenlijk niet meer wordt verkocht (werkt niet in combinatie met autofocus), wordt de circulaire polarisatie filter (of CPL filter) tegenwoordig ook gewoon ‘polarisatiefilter’ genoemd. Wat deze filter doet is het selectief filteren van licht, het laat alleen licht in één lichtrichting door; het fungeert al het ware als een tralienetwerk. Verstrooid licht (of ‘ongepolariseerd licht’) wordt tegengehouden en alleen gepolariseerd licht wordt doorgelaten.

polarisatiefilter
Werking van de polarisatiefilter: gepolariseerd licht wordt doorgelaten, verstrooid licht wordt tegengehouden.

Praktisch: de polarisatiefilter op de camera

De polarisatiefilter bestaat uit twee ringen waarbij in de voorste het filter zit. Op de achterste zit schroefdraad waarmee je de filter op je objectief schroeft, de voorste blijft altijd draaibaar.

polarisatiefilter
De polarisatiefilter is te koop als normaal of ‘slimline’. De laatste is extra dun en bedoeld voor enorme groothoek en vermindert het risico op vignetering. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Zorg ervoor dat je de filter recht op je objectief schroeft. Omdat het voorste element draaibaar blijft is een scheve filter heel moeilijk weer los te krijgen. Fotograaf: Johan van der Wielen

Voor je de filter op je objectief schroeft haal je altijd eerst je UV- of beschermfilter van je objectief en schroef dan pas de CPL filter erop. Nooit filters ‘stacken’ (stapelen), dat zorgt voor:

  • sterke kwaliteitsvermindering (ondanks kwaliteit filters)
  • risico op vignetering met groothoeklenzen (donkere hoeken omdat je bij veel uitzoomen tegen de binnenkant van de filter aan fotografeert
  • risico dat je beide filters nooit meer van elkaar af krijgt, echt waar been there…. Sterker nog, op mijn reizen is mijn grote hobby van deelnemers filters van elkaar af te moeten halen 🙂

Hoe bepaal je het effect?

Als de filter eenmaal is geplaatst, kijk je door de zoeker en draait aan het voorste deel van de filter. Op een gegeven moment zie je het beeld (of een deel van het beeld, zoals het wateroppervlak of de blauwe lucht) wat donkerder worden. Dan heb je het maximale effect, draai je door is het weer weg. Je hoeft met je belichting niets speciaals te doen, immers, de belichtingsmeter houdt zelf rekening met de nieuwe situatie. Wel moet je, na het bepalen van het goede effect, opnieuw belichten. Daarom zet ik altijd eerst de polarisatiefilter goed vóór ik mijn belichting ga aanpassen.

polarisatiefilter
De polarisatiefilter net zolang gedraaid tot ik in de voorgrond door het wateroppervlak heen kon kijken. Gelukkig dat de reflectie van de berg er nog helemaal op staat. Fotograaf: Johan van der Wielen

Het effect van de polarisatiefilter op wateroppervlakken

Direct licht van de zon is gepolariseerd en gebeurt nagenoeg niets mee. Maar als dat zonlicht via een wateroppervlak wordt gereflecteerd, wordt het door het water verstrooid en wordt niet door het filter doorgelaten. Het licht wat echter door het wateroppervlak heen is gegaan en vanaf de bodem terugkomt is nog wel gepolariseerd en wordt wel doorgelaten. Wat je dan ziet is ineens niet de spiegeling in het water, maar je kunt nu door het wateroppervlak heen kijken naar de bodem. Het maximale effect voor wateroppervlakken bereik je met een hoek van de camera ten opzichte van het wateroppervlak van 45º. Bij groothoek is de beeldhoek zó groot dat je maar in een beperkt deel van je foto daadwerkelijk te maken hebt met een hoek van 45º. Wanneer de hoek groter of kleiner wordt zie je op die plekken langzaam de reflectie weer terugkeren.

polarisatiefilter

polarisatiefilter

polarisatiefilter
Door de polarisatiefilter wordt het water donker en zwart, het schuim steekt daar tegen af en komt nu duidelijker naar voren. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Door de enorme groothoek (16mm op fullframe sensor) is alleen in het midden een donkere vlek van de polarisatiefilter te zien. Deze omringt mooi het plukje gras. Fotograaf: Johan van der Wielen

Natte oppervlakken

Deze filtering werkt overigens met alle natte oppervlakken, ook bijvoorbeeld bedauwde bladeren in de herfst. In plaats dat je nu het grijsachtige lichtreflectie laagje dauw ziet kijk je ineens door het dauwlaagje en zie je de diep donkere kleuren van het herfstbladeren.

polarisatiefilter
Effect van de polarisatiefilter op vochtige bodem, let op het kleurverschil en kleurcontrasten. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
De dieprode kleur van de ondergrond komt door de polarisatiefilter waarmee de lichtreflectie van het dauwlaagje wordt weggefilterd. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Ook bij macro heeft deze filter een grote meerwaarde zoals hier bij de boomkikkers. Het zonlicht komt van links. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Combinatie van diepere contrasten in kleuren en het wegfilteren van de grijzige lichtreflectie. Fotograaf: Johan van der Wielen

Blauwe luchten

Blauwe lucht is ook ongepolariseerd licht. Ook die kun je met de polarisatiefilter filteren zodat de blauwe lucht diep donkerblauw wordt. De witte wolken gebeurt echter niets mee zodat het contrast tussen blauw en wolk nog sterker wordt, een typische Hollandse wolkenlucht. Wel is het effect op de blauwe lucht niet altijd gelijk. Het maximale effect bereik je wanneer je 90º ten opzichte van de zon fotografeert, met de zon mee is het effect matig, tegen de zon in nauwelijks. Is het lastig om in te schatten waar nu 90º is? Kijk dan naar je schaduw en fotografeer er haaks op!

polarisatiefilter
Geen polarisatiefilter gebruikt: lichte lucht en huisjes vaal geel. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Wel een polarisatiefilter gebruikt: meer structuur van de wolken in de blauwe lucht, gele huisjes knalgeel. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Hollandse wolkenlucht van blauwe lucht en schapenwolkjes… versterkt door de polarisatiefilter. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Dubbel effect: de wolken contrasteren extra tegen de blauwe lucht en in de voorgrond kun je de boomstammen onder water zien. Fotograaf: Johan van der Wielen

Té sterk effect

Let op bij enorme groothoek (denk aan 16mm of minder op fullframe of 12mm of minder op een APS-C of crop-camera) dat je zo’n grote hoek hebt dat binnen de foto het polarisatie-effect sterk kan verschillen. Je ziet dan een donkere vlek in de lucht, daar waar het effect het sterkste is, op 90° ten opzichte van de zon. Dit effect is afhankelijk van de zonnestand en luchtvochtigheid en zal niet altijd zo sterk zichtbaar zijn. Zie je zo’n donkere vlek ontstaan dan kun je hem maar beter niet gebruiken.

polarisatiefilter
Té sterk polarisatie-effect door combinatie van extreme groothoek en luchtvochtigheid. Wees hierop bedacht! Fotograaf: Johan van der Wielen

Niet alle effecten tegelijk

Soms wil je alles tegelijk, meer kleur in de bomen, donker blauwe lucht én door het wateroppervlak heen kijken (of juist niet). Allemaal effecten door de polarisatiefilter. Echter, door je gekozen compositie, standpunt ten opzichte van de zon en ten opzichte van het wateroppervlak kan het zijn dat niet alle effecten tegelijk gebeuren. Dan draai je tot je de mooie kleuren in de bomen ziet, maar dan is ook meteen de lichtreflectie in het water weg, draai je die weer terug… ben je de kleur in de bomen kwijt. Daar is niets aan te doen, en mocht je deze effecten echt op dat moment willen combineren zit er niets anders op dan ze in de nabewerking samen te voegen.

polarisatiefilter
Op de linkerfoto is het water mooi terwijl op de middelste de kleur van de bomen diep en warm is. Omdat beide niet mogelijk was is samenvoegen in de nabewerking de enige mogelijkheid. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Sneeuw en blauwe lucht, het ultieme gevoel van kou en winter! Fotograaf: Johan van der Wielen

polarisatiefilter

 

Dus nu altijd een polarisatiefilter?

Nee, zeker niet! Deze filter heeft een aantal geweldige eigenschappen die je kunt gebruiken in de fotografie. Maar er zijn genoeg momenten te bedenken dat je deze effecten juist niet wil hebben, denk aan adembenemende reflecties in het water. Het is dus zaak deze filter als een extra tool in je toolkit beschikbaar te hebben. Soms heb je hem nodig, andere momenten niet. Maar het zou zonde zijn dat je hem niet in je tas hebt op het moment dat je hem eigenlijk zou willen gebruiken. Daarom mijn advies: neem altijd een polarisatie filter mee!

polarisatiefilter
Wel of geen polarisatiefilter hier? De keuze is aan jou, beide heeft zijn eigen karakter! Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Soms wil je de polarisatiefilter absoluut gebruiken… Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
… en soms juist niet! Fotograaf: Johan van der Wielen

Regenboog: geen pola-filter!

Heb je een prachtige regenboog…. haal dan z.s.m. de polarisatiefilter van je lens. Het licht van de regenboog is gepolariseerd licht en je filter precies de hele regenboog weg. En dat is wat je als natuurfotograaf nou precies niet wil…

Regenboog? Dan absoluut géén polarisatiefilter! Fotograaf: Johan van der Wielen

Cover Praktijkgids filtersWil je meer lezen en leren over het gebruik van filters?

De praktijkgids filters beschrijft alle beschikbare filters, de kenmerken en hoe je ze in de praktijk toepast. Voorbeelden maken alles in één keer duidelijk en zorgen voor inspiratie om zelf aan de slag te gaan.

23 reacties

  1. Vraagje.

    Ik heb gisteren een Lieveheersbeestje gefotografeerd. Macro.
    Maar nu zie ik glans van de zon op het glimmende kopje van het beestje. Ziet er uit als een hinderlijke witte vlek.
    Kun je zulke glans plekken ook weg krijgen of verminderen met een polarisatiefilter ?

  2. Leuk artikel!
    Belangrijke tip: gebruik géén polarisatiefilter als je de regenboog wilt fotograferen. I learned the hard way. Was een keer bij een prachtig bergmeer in Banff NP, Canada toen er ineens een geweldige regenboog verscheen. Maar ik vergat helaas dat mijn polarisatiefilter nog op de lens zat. En dan blijft er in de foto bijna niets over van zo’n prachtige regenboog. 🙂

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Geef een reactie

23 reacties

  1. Vraagje.

    Ik heb gisteren een Lieveheersbeestje gefotografeerd. Macro.
    Maar nu zie ik glans van de zon op het glimmende kopje van het beestje. Ziet er uit als een hinderlijke witte vlek.
    Kun je zulke glans plekken ook weg krijgen of verminderen met een polarisatiefilter ?

  2. Leuk artikel!
    Belangrijke tip: gebruik géén polarisatiefilter als je de regenboog wilt fotograferen. I learned the hard way. Was een keer bij een prachtig bergmeer in Banff NP, Canada toen er ineens een geweldige regenboog verscheen. Maar ik vergat helaas dat mijn polarisatiefilter nog op de lens zat. En dan blijft er in de foto bijna niets over van zo’n prachtige regenboog. 🙂

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze artikelen vind je vast ook interessant: