HOME < PRAKTIJK < TUTORIALS
tutorials

Tutorial polarisatiefilter

Hollandse luchten, diep donkerblauwe met witte schapenwolkjes, ondanks dat we geen zomer hebben worden we hier op dit moment aan alle kanten op getrakteerd. Landschapsfotografen smullen van dit weer waarbij de wolkenmassa’s dramatiek aan het beeld kunnen toevoegen. Althans, ik smul er van. En speciaal voor ons landschapssmulpapen heeft de fotografie een geweldige filter, de polarisatiefilter. Deze al oude filter zit in nog veel te weinig fototassen, bij mij zit hij bijna standaard vastgeroest aan mijn groothoeklens. Wat doet deze geweldige filter en hoe moet je ermee werken. Hopelijk ben jij na het lezen van mijn polarisatiekruistocht net zo enthousiast als ik.

polarisatiefilter
De polarisatiefilter maakt combinaties van reflecties in het water en het kijken door het wateroppervlak heen mogelijk.
Delen

Circulaire polarisatiefilter

… zo heet deze veel gebruikte filter eigenlijk officieel. Omdat de tegenhanger, de lineaire polarisatiefilter, eigenlijk niet meer wordt verkocht (werkt niet in combinatie met autofocus), wordt de circulaire polarisatie filter (of CPL filter) tegenwoordig ook gewoon ‘polarisatiefilter’ genoemd. Wat deze filter doet is het selectief filteren van licht, het laat alleen licht in één lichtrichting door; het fungeert al het ware als een tralienetwerk. Verstrooid licht (of ‘ongepolariseerd licht’) wordt tegengehouden en alleen gepolariseerd licht wordt doorgelaten.

polarisatiefilter
Werking van de polarisatiefilter: gepolariseerd licht wordt doorgelaten, verstrooid licht wordt tegengehouden.

Praktisch: de polarisatiefilter op de camera

De polarisatiefilter bestaat uit twee ringen waarbij in de voorste het filter zit. Op de achterste zit schroefdraad waarmee je de filter op je objectief schroeft, de voorste blijft altijd draaibaar.

polarisatiefilter
De polarisatiefilter is te koop als normaal of ‘slimline’. De laatste is extra dun en bedoeld voor enorme groothoek en vermindert het risico op vignetering. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Zorg ervoor dat je de filter recht op je objectief schroeft. Omdat het voorste element draaibaar blijft is een scheve filter heel moeilijk weer los te krijgen. Fotograaf: Johan van der Wielen

Voor je de filter op je objectief schroeft haal je altijd eerst je UV- of beschermfilter van je objectief en schroef dan pas de CPL filter erop. Nooit filters ‘stacken’ (stapelen), dat zorgt voor:

  • sterke kwaliteitsvermindering (ondanks kwaliteit filters)
  • risico op vignetering met groothoeklenzen (donkere hoeken omdat je bij veel uitzoomen tegen de binnenkant van de filter aan fotografeert
  • risico dat je beide filters nooit meer van elkaar af krijgt, echt waar been there…. Sterker nog, op mijn reizen is mijn grote hobby van deelnemers filters van elkaar af te moeten halen 🙂

Hoe bepaal je het effect?

Als de filter eenmaal is geplaatst, kijk je door de zoeker en draait aan het voorste deel van de filter. Op een gegeven moment zie je het beeld (of een deel van het beeld, zoals het wateroppervlak of de blauwe lucht) wat donkerder worden. Dan heb je het maximale effect, draai je door is het weer weg. Je hoeft met je belichting niets speciaals te doen, immers, de belichtingsmeter houdt zelf rekening met de nieuwe situatie. Wel moet je, na het bepalen van het goede effect, opnieuw belichten. Daarom zet ik altijd eerst de polarisatiefilter goed vóór ik mijn belichting ga aanpassen.

polarisatiefilter
De polarisatiefilter net zolang gedraaid tot ik in de voorgrond door het wateroppervlak heen kon kijken. Gelukkig dat de reflectie van de berg er nog helemaal op staat.

Het effect van de polarisatiefilter op wateroppervlakken

Direct licht van de zon is gepolariseerd en gebeurt nagenoeg niets mee. Maar als dat zonlicht via een wateroppervlak wordt gereflecteerd, wordt het door het water verstrooid en wordt niet door het filter doorgelaten. Het licht wat echter door het wateroppervlak heen is gegaan en vanaf de bodem terugkomt is nog wel gepolariseerd en wordt wel doorgelaten. Wat je dan ziet is ineens niet de spiegeling in het water, maar je kunt nu door het wateroppervlak heenkijken naar de bodem. Het maximale effect voor wateroppervlakken bereik je met een hoek van de camera ten opzichte van het wateroppervlak van 45º. Bij groothoek is de beeldhoek zó groot dat je maar in een beperkt deel van je foto daadwerkelijk te maken hebt met een hoek van 45º. Wanneer de hoek groter of kleiner wordt zie je op die plekken langzaam de reflectie weer terugkeren.

polarisatiefilter

polarisatiefilter

polarisatiefilter
Door de polarisatiefilter wordt het water donker en zwart, het schuim steekt daar tegen af en komt nu duidelijker naar voren. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Door de enorme groothoek (16mm op fullframe sensor) is alleen in het midden een donkere vlek van de polarisatiefilter te zien. Deze omringt mooi het plukje gras. Fotograaf: Johan van der Wielen

Natte oppervlakken

Deze filtering werkt overigens met alle natte oppervlakken, ook bijv. bedauwde bladeren in de herfst. In plaats dat je nu het grijsachtige lichtreflectie laagje dauw ziet kijk je ineens door het dauwlaagje en zie je de diep donkere kleuren van het herfstbladeren.

polarisatiefilter
Effect van de polarisatiefilter op vochtige bodem, let op het kleurverschil en kleurcontrasten. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
De dieprode kleur van de ondergrond komt door de polarisatiefilter waarmee de lichtreflectie van het dauwlaagje wordt weggefilterd. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Ook bij macro heeft deze filter een grote meerwaarde zoals hier bij de boomkikkers. Het zonlicht komt van links. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Combinatie van diepere contrasten in kleuren en het wegfilteren van de grijzige lichtreflectie. Fotograaf: Johan van der Wielen

Blauwe luchten

Blauwe lucht is ook ongepolariseerd licht. Ook die kun je met de polarisatiefilter filteren zodat de blauwe lucht diep donkerblauw wordt. De witte wolken gebeurt echter niets mee zodat het contrast tussen blauw en wolk nog sterker wordt, een typische Hollandse wolkenlucht. Wel is het effect op de blauwe lucht niet altijd gelijk. Het maximale effect bereik je wanneer je 90º ten opzichte van de zon fotografeert, met de zon mee is het effect matig, tegen de zon in nauwelijks. Is het lastig om in te schatten waar nu 90º is? Kijk dan naar je schaduw en fotografeer er haaks op!

polarisatiefilter
Geen polarisatiefilter gebruikt: lichte lucht en huisjes vaal geel. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Wel een polarisatiefilter gebruikt: meer structuur van de wolken in de blauwe lucht, gele huisjes knalgeel. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Hollandse wolkenlucht van blauwe lucht en schapenwolkjes… versterkt door de polarisatiefilter. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Dubbel effect: de wolken contrasteren extra tegen de blauwe lucht en in de voorgrond kun je de boomstammen onder water zien. Fotograaf: Johan van der Wielen

Té sterk effect

Let op bij enorme groothoek (denk aan 16mm of minder op fullframe of 12mm of minder op een APS-C of crop-camera) dat je zo’n grote hoek hebt dat binnen de foto het polarisatie-effect sterk kan verschillen. Je ziet dan een donkere vlek in de lucht, daar waar het effect het sterkste is, op 90° t.o.v. de zon. Dit effect is afhankelijk van de zonnestand en luchtvochtigheid en zal niet altijd zo sterk zichtbaar zijn. Zie je zo’n donkere vlek ontstaan dan kun je hem maar beter niet gebruiken.

polarisatiefilter
Té sterk polarisatie-effect door combinatie van extreme groothoek en luchtvochtigheid. Wees hierop bedacht! Fotograaf: Johan van der Wielen

Niet alle effecten tegelijk

Soms wil je alles tegelijk, meer kleur in de bomen, donker blauwe lucht èn door het wateroppervlak heen kijken (of juist niet). Allemaal effecten door de polarisatiefilter. Echter, door je gekozen compositie, standpunt t.o.v. de zon en t.o.v. het wateroppervlak kan het zijn dat niet alle effecten tegelijk gebeuren. Dan draai je tot je de mooie kleuren in de bomen ziet, maar dan is ook meteen de lichtreflectie in het water weg, draai je die weer terug… ben je de kleur in de bomen kwijt. Daar is niets aan te doen, en mocht je deze effecten echt op dat moment willen combineren zit er niets anders op dan ze in de nabewerking samen te voegen.

polarisatiefilter
Op de linkerfoto is het water mooi terwijl op de middelste de kleur van de bomen diep en warm is. Omdat beide niet mogelijk was is samenvoegen in de nabewerking de enige mogelijkheid. Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
Sneeuw en blauwe lucht, het ultieme gevoel van kou en winter! Fotograaf: Johan van der Wielen

polarisatiefilter

Welke polarisatiefilter is aan te raden?

Met het risico dat ik het verwijt krijg je teveel op kosten te jagen kan ik je toch verklappen dat het polarisatie-effect afhankelijk is van de kwaliteit van de filter. Duurdere filters werken echt beter. Ik heb hele goede ervaringen met filters van Hoya en B+W, maar ook Kenko maakt goede filters en inmiddels werk ik met Benro. Let er wel op dat, als je een enorme groothoek hebt, je een slimline koopt. Dat is een extra dunne filter zodat je niet tegen de binnenkant van de filter aan fotografeert bij helemaal uitzoomen. Werk je ook veel met grijs- en/of grijsverloopfilters, dan is de nieuwe filterhouder van Benro een hele goede optie omdat je in de adapterring op slimme wijze een Benro slimline pola filter kunt schroeven die apart te bedienen is.

Dus nu altijd een polarisatiefilter?

Nee, zeker niet! Deze filter heeft een aantal geweldige eigenschappen die je kunt gebruiken in de fotografie. Maar er zijn genoeg momenten te bedenken dat je deze effecten juist niet wil hebben, denk aan adembenemende reflecties in het water. Het is dus zaak deze filter als een extra tool in je toolkit beschikbaar te hebben. Soms heb je hem nodig, andere momenten niet. Maar het zou zonde zijn dat je hem niet in je tas hebt op het moment dat je hem eigenlijk zou willen gebruiken. Daarom mijn advies: neem altijd een polarisatie filter mee!

polarisatiefilter
Wel of geen polarisatiefilter hier? De keuze is aan jou, beide heeft zijn eigen karakter!
polarisatiefilter
Soms wil je de polarisatiefilter absoluut gebruiken… Fotograaf: Johan van der Wielen
polarisatiefilter
… en soms juist niet! Fotograaf: Johan van der Wielen

Praktijkgids filters in natuur- en landschapsfotografie

Wil je echt álles over filters weten, schaf dan hier de Praktijkgids filters aan. Het complete boek met diepgaande informatie over de toepassing van alle soorten filters, inclusief digitale filters.

Deel dit artikel


11
REACTIES
BEKIJK REACTIES en PLAATS UW REACTIE
  1. Door J.R.Postma op 22 november 2016 om 18:18

    leuk artikel, slecht gebruik van lidwoorden en bezittelijke en aanwijzende voornaamwoorden

  2. Door Ferry Hofman op 30 oktober 2016 om 20:57

    Fantastisch helder verhaal! Toch heb ik nog 2 vragen. . Ik heb het idee dat het oude liniaire filter een veel duidelijker effect gaf dan het huidige circulaire, kan dat ? . Ik fotografeer , uiteraard, altijd met zonnekap. Het gevolg is dat je dan niet bij het filter kan om de te verdraaien, plus het risico dat er per ongeluk vingerafdrukken op je filter komen. Kan je eigenlijk ongestraft zonder zonnekap fotograferen omdat het filter alleen licht doorlaat in een bepaalde richting?

    1. Dank je wel! Het effect van een lineaire is marginaal groter maar door de afbuiging van het licht werkt òf de autofocus niet meer òp de belichting òf in het ergste geval beide. Voor alle spiegelreflex camera’s (zelfs al in analoge tijd) waarbij dus de belichting & scherpstelling door dezelfde lens plaatsvindt als het maken van de foto werkt een lineaire filter niet meer. V.w.b. de zonnekap, dat is inderdaad een probleem. Sommige fabrikanten hebben polarisatiefilters met ribbels aan de voorkant waardoor je niet de filter vanaf de zijkant moet pakken maar met je vinger in je zonnekap kan en dan alsnog het filter draaien. Omdat je vaak een polarisatiefilter gebruikt met groothoeklenzen (vaak maar ondiepe zonnekappen) is is prima te doen. Andere oplossingen zijn inmiddels zonnekappen van de nieuwste lenzen met een opening in de zijkant van de zonnekap waardoor je de polarisatiefilter kan draaien. Heb je geen van beide mogelijkheden dan adviseer ik om de filter goed te draaien zonder zonnekap en daarna alsnog de zonnekap er weer op te zetten. Zonder zonnekap blijft een risico voor flare en de polarisatiefilter is daar nóg gevoeliger voor dan een beschermings- of UV filter. Veel succes!

  3. Heel fraai in beeld gebracht wat men wel en niet kan met dit polarisatie filter. Ik ben vorige week aan staar geopereeerd. Nu kan ik zelf zien wat een heldere lens doet. Ze hebben geen polaristaielens ingebracht maar ik moest er bij dit item gelijk aan denken. Een mooi en heel duidelijk verhaal, mijn complimenten.

    1. dank je wel voor je reactie en heel veel succes met je ‘hernieuwde’ kijken!

  4. Door Jacqueline de Groot op 26 oktober 2016 om 07:34

    Dank voor dit interessante verhaal.
    Kunt u mij toelichten waarom bij de een na laatste foto de polarisatiefilter wél en bij de laatste juist niet gewenst is?
    Alvast hartelijk dank,
    Jacqueline de Groot

    1. Beste Jacqueline, dat heeft met mijn doel van de foto te maken. Bij de één wil ik juist de reflectie van de wolkenlucht en als ik dan een pola filter gebruik ben ik die mooie reflectie voor een deel kwijt. Door hem hier juist niet te gebruiken reflecteert alles in het water en lijken de stenen te zweven op de lucht. In het andere beeld vond ik de combi van reflectie met juist het deel onder water mooier. Het is dus een persoonlijke keuze, wat wil je in beeld brengen.

  5. Door Alie Binnekamp op 22 oktober 2016 om 00:23

    Helemaal mee eens!

  6. Goed instructief verhaal

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *